Lo camin dau parads.


***

Aqueste" Camin dau parads" es publicat per Aquiles Montl (Nascut en 1841 a Montpelhir, e defuntat a Keransker en 1900.) dins la "Revue des Langues Romanes", t. IV, 1874, jota lo ttol de "Contes populaires rythms" pp 290-309. Una frasa de la presentacion pt suggerir que Montl escriu a son biais un cnte reculit dins sa tradicion familiala propia: "Le dialecte employ, o ditz, est celui de Montpellier. Comme il est trs riche en nuances, j'ai toujours choisi celle qui se rapproche le plus du vieux langage".  De legir lo txt pt suggerir que Montl, sens o avoar, fai aic un trabalh d'escrivan puslu que de reculir coma far pui amb Lambrt de txtes dictats per de contaires. D'aqu la magia especiala d'aquel txt. Car Montl, egrgi romanista, escriu un montpelhieirenc particularament blos. D'aqueste txt embelinaire  Francs Dezeuze "l'Escotaire" ne donar una revirada francesa melhorada dins sos "Contes d'un pcheur de lune".

***

I avi una fes, encara a Pampaligossa, dos novls maridats.

Lo nvie ra grand, frt e linge; la nvia ra polida, galia e amistosa: i disin per escais-nom: Boca Rsa.

Ms amb aqu avi un cr volont, tot que se pt. Per pat-pat pas res, per que si que non, fasi la fonha o la bba. Aladonc lo nvie s'estonava, bretonejava, e cedava.

Avi trt. Dins aqueste monde, per que tot ane plan, conven que cadun fague que sap far. L'me a la rason, la femna a l'amor. Es pas convenable que l'me sigue trp amors o la femna trp rasonabla; l'un perdri lo sens, a l'autra la lenga i cascalhari coma lo clsc d'una nse seca. Lo qu'aima la que i a fisat sa vida, sa beutat, son ime, la laissa dire e fai que deu. Aquesta sorneta o provar.

Lo lendeman dau maridatge, au ren, en se levant, la novieta digut, en calinhent:

- A! S'm sabi ont es lo pas de l'amor vrai, - aquel pas ont totjorn m s'aima, coma se ditz, m'agradari de i anar, m'agradari encara mai de i viure.

Lo nvie respondegut: - Aquel pas, tant polit e tant siaud, aquel pas es lo Parads. Aqu s'atrba la flor que canta, la fulha qu'encanta e la rsa que fai aimar. Quand la boca n'a flairat lo baume, tastat lo mu, es coma s'm avi pres lo trassegum. Aqu lo trn i trna pas, la nu i nbla pas, la rispa i rispa pas. Pauruga e fregeluga, aqu t'agradari mai que mai. Solament, per manjar i a pas que de regardlas, per beure que de potons!

La polida nvia, d'aqu risenta, s'esclamt:

- Baste agssem, en tot temps, un tant polit manjar e un tant polit beure; se i anvem?

- Ma jove, a de qu pantaias? Per se i agandir, cau fra fatigas e fra planhums. Lo pas de l'amor vrai es a cinc cent mila legas d'aic; d'una montanha a l'autra fau anar de penon, sans pausa ni musa. I a pas qu'un sol jorn dins l'an onte l'm psque i anar: aquel jorn, es ui.

- Anem-i, o ditz ela. - Anem-i, redigut el. Ms, una fes per rta, t'anes pasavisar de revenir o de t'arrestar. Se sis malauta, te garirai; - se sis febla, te sostendrai; - se sis laiada, t'assolarai; - se sis trista, te cantarai; - se sis lassa, te portarai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, non me veirs ni malauta, ni febla, ni laiada, ni lassa. Ton amor, per tant lng que sigue lo camin, ser de lnga ma fra e ma jia. Anem?

- Anem! Anron. Era l'aubeta. Lo camin ra lng, eschirps, dificille; ms, quand m es joines e que l'amor es dau viatge, m vai e ven. Aprs una passada, - avin fach una caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads.

a l'auba, s'agandiguron a la cima dau prumir srre. D'aqu se desvistava tota la plana, en aval, lo rc al mig, e lo camin paradisenc que vai drechament d'una cima a l'autra.

La nvia volgut s'arrestar per veire lo sorelh levant: - L'ai jamai vist, fagut la manhaga. M'an afortit qu'ra un regardar espectacls. Se volis, veiriam l'aurra se levar, lo rai treslusir, lo sorelh s'espandir. Aprs una pausada - reprendrem la caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads.

- Boca-Rsa, m'amiga, nos arrestem pas. Lo camin es lng, la vida corta. Se sis malauta, te garirai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, vle pas que me garigues; sii malauta que d'amor. Regardem? - Regardem.

Regardron. L'aurra se levt, lo rai treslusigut, lo sorelh s'espandigut. La plana e la mar pampalhegron.Ne montava, d'en aval, una clamadissa de jia e d'amor que fasi gaug. La novieta, espantada, dobrissi sos uolhons tant que se pt e sentissi son cr d'enfant trefolir.

Se fagut una passada - ms aprs mai d'una orada - avin pas'ncara reprs lo camin dau parads. Lo nvie, tot esmogut, la relevt e se remetegut a caminar.

Au matin, s'atrobron dins una prada onte i avi de tota mena de flors. N'i avi d'espelidas, d'espandidas, de passidas. N'i avi de rojas, de blancas, de bluas. N'i avi que relusissin a la raja dau sorelh, d'autras que dindinejavan au ventolet. Aqu donava gaietat de cr. Las aigas de fnt regolavan dins lo riu e sus los calhaus fasin una sansnha.

Quand la nvia vegt aqu, se plasegut tornarmai de s'arrestar:

- Mon bn amic, arrestem-nos per aic. Beurem a la fnt, tastarem d'aquela frucha, nos assetarem a l'ombreta. Lo cr me manca, sm de lser, faguem una pauseta. - Aprs una pausada - reprendrem la caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads.

- Boca-Rsa, m'amiga, nos arrestem pas. Se sis febla, te sostendrai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, vle pas que me sostengues. Ai pro de fra per anar, n'ai pas pro per anar totjorn. Beguem?

- Beguem!

Beguron. Beguron a la fnt, tastron la frucha, s'assetron a l'ombreta. La nvia culigut, per son bn amic, de tres srtas de flors: la flor dau cr, la flor dau lagui, la flor d'amor. Pui, per belesa, se'n trent un galant capelet. Se fagut una passada - ms aprs mai d'una orada - avin pas'ncara reprs lo camin dau parads. Lo nvie, de fachari, la relevt e se remetegut a caminar.

A migjorn, s'atrobron au riu que dessepara los dos srres. L'aiga ra linda, lo temps siaud. La novieta, vegent aqu, agt petelega de se i banhar. -Mon bn amic, arrestem-nos per aic. Nos banharem. Lo calims me laia, l'aiga fresca m'o levar. Aprs una pausada - reprendrem la caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads.

- Boca-Rsa, m'amiga, nos arrestem pas. Se sis laiada, t'assolarai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, vle pas que m'assles. M'agrada de me refrescar. Davalem? - Davalem ! Davalron. se banht, e l'aigueta agt lu redonat de fra a son crs fatigat, de colors a sa bla cara. La boca rsa redevengut pus rsa que jamai. Se fagut una passada - ms aprs mai d'una orada - avin pas'ncara reprs lo camin dau parads. Lo nvie, de lagui, la relevt e se remetegut a caminar.

Sus lo vspre s'atrobron au bsc de l'Aucelina. Dins lo boscatge e sus la pus nauta branca d'un pbol, un rossinhl cantava; cantava sas amors. Aqu la nvia se songt que fari bn de l'ausir. -Mon bn amic, arrestem-nos per aic. Escotarem lo gai cantaire; - sii trista, son cant me gaiar. aprs una pausada - reprendrem la caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads.

- Boca-Rsa, m'amiga, nos arrestem pas. Se sis trista, te cantarai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, vle pas que me cantes. Tu, t'ai totjorn; - el, l'ai pas qu'ara. Escotem? - Escotem !

Escotron. Lo rossinholet cantt, bresilht, piutt, cascalhegt, gasolhegt, gargalhegt, tant e mai. Avi desvistat la Boca-Rsa e cantava per sa beutat. Aqu la fasi rire. Son jove ne risi pas. Trist e gels, sentissi son cr ne morir d'enveja.

Se fagut una passada - ms aprs mai d'una orada - avin pas'ncara reprs lo camin dau parads. Lo nvie, despitat, la relevt e se remetegut a caminar.

Sus lo tard s'atrobron a la montada de l'autre srre. Lo calabrun ra tombat, lo soledre se levava. La nuch s'escurzissi, lo sorelh morissi. La nvia, tant envejosa, volgut lo veire morir entieirament. - Mon bn amic, arrestem-nos per aic. Aprs lo sorelh levant, lo sorelh cochant. Veirem l'ombra s'agandir, lo rai s'avalir, l'escuresina s'espandir. Veirem, mai en aval, tot au lng de la plana, lo camin qu'avm fach. Aprs una pausada - reprendrem la caminada - de lnga e gaiament sus lo camin dau parads. - Boca-Rsa, m'amiga, nos arrestem pas. Se sis lassa, te portarai; - ms qu qu'arribe i anarai. - Non, vle pas que me prtes. La nuch ven, las estlas mntan. Regardem? - Regardem! Regardron. L'ombra s'agandigut, lo rai s'avaligut, l'escuresina s'espantigut. Vegron lo sorelh se perdre dins de nvols d'r e d'argent, pui davalar, pui ponchejar totescs, pui disparisser. Aprs la jia la tristesa. Se fagut una passada - ms aprs mai d'una orada - avin pas'ncara reprs lo camin dau parads. Lo nvie, desvariat, la relevt e se remetegut a caminar.

- A, i disi en se planhiguent, ai fach qu'as volgut. Te sis trobada laiada, e t'ai pas assolat; - te sis trobada trista, e t'ai pas cantat; - sis estada lassa, e t'ai pas portat. Adam segut pas bandit que per avedre pecat un sol cp; ai pecat cent fes. Lo lagui nais totjorn dau baujum d'un cr volont.

Disi vrai: au srre, avi volgut s'arrestar per veire lo sorelh levant; dins la prada, per las flors; au riu, per se banhar; au bsc, per una canon; a l'arribada, per l'espandiment de la nuch. La trra i avi trp plasegut!

Quand arribron au parads, la prta ra fermada.

Ensenhador generau dels contes

Ensenhador generau