Montanhas sus montanhas

Auçuras

Tota ma joinessa coma un estiu saur, cremadís. E aquel an m'ère maridat, au còr de l'ivèrn, amb Bèu. Los cavalièrs de la manada sus sos camargues blanquinèls, auborant sos fèrris davant lo pòrge de la glèisa. En riba de la mar fernissenta e bleuja.

E puòi venguèt un autre estiu, un mes de Julh coma brasa calivenca. Bèu me menèt per de lòngas rotas montanhòlas cap au terrador de sos aujòls. Conoissiái pas aquela vau ont escumejava una ribieirassa rabiosa. Lòng de la comba s'atraversava de vilatges grises arremausats a l'entorn de cloquièrs finament aponchelats. Se ribejava las faciadas de desesperança d'usinas que trasián sas fumarlas a la cara dels serrasses. E a bèles paucs la furor de l'estiu s'amaisava, l'univèrs s'afrescolissiá, la rota serpatejava entre de pendisses ribassuts de grands meuves e de sapins. D'immensas fortalesas abausonadas guinhavan sus nòstra caminada, amb sas cairelièiras que s'esbadalhavan coma d'uòlhs dormilhoses. E m'atrobave dins aquel vilatjon aquí, luònh de tot: Solièiras.

D'aquel temps fasiá freg au còr de l'estiu. Dintràvem dins un naut ostalàs cobèrt de lausas pesugassas. Sa faciada grisa dominava una placeta ont rajolava un grífol. Amb una data d'inscricha, jot un gal de fèrre rovilhat que velhava sus la canèla: 1865. Èrem fòra dau temps. Plonjave dins un mond qu'aviá pas encara gaire cambiat dempuòi de sègles. D'aquí èra la maire de Bèu. Nos aculissiá dins l'ostau vièlh de sa familha, ont tornava cada estiu. E aquela bastida de pèira menèbra repreniá per quauques setmanas un viure galòi. Se desclavava las fenèstras barradas per de plancas amòr a la nèu de l'ivèrn. Se tornava metre l'aiga amb un tudèl de cauchoc que caliá lo tirar de dempuòi lo defòra, long de las parets. Bòn matin, las sonalhas de las vacas nos desrevelhavan amb son tindar argentin. Lo boièr las menava beure au grífol sus la plaça, abans de las bandir dins las pradas. E se parlava de la vida d'aquel vilatge dempuòi de generacions sens nombre. Ieu ère novèl aquí, escotave.

*

Aicí dins la lutz de las cimas la natura s'endeveniá crudèla. Se sabiá, se sentissiá que la montanha trai la mòrt subte, coma un esliuç. Lo talh de sa dalha es sempre en balanças, endormit jot la delícia dels asuòlhs. Un cosin de Bèu èra defuntat antau dins l'esbleugiment de las cimas ennevadas. Una lausa amont luònh de tot ne marca lo remembre. E dins aquela despietadosa magnificéncia lo viure dels òmes, caput, tòrna dralhar sa caminada. E pasmens darrièr la lutz i a lo drama immens e crudèl de las nautas sèrras. L'ausissiái cançonejar amb lo vent dins la rama.

*

Un vièlh libre cobèrt de polsa: "La maison morte", per Henry Bordeaux, de l'Académie Française. Datat de 1921. Se dobrís sus una pintura d'aqueles airals.

"L'estiu aquela Mauriana trista e rasclada a sus los pendisses de sas sèrras ont escandilhan glacièrs e nevièiras, dins sas parròquias ancianas e reguèrgas a l'aflat dau defòra, una mena de gràcia auturosa e dolenta, aquel sorire de las femnas que gardan secrèta la poténcia de sa flama interiora e non la mòstran pas que per lo pauc d'importància quitament que restacan als mediòcres socits ordinaris. Quau a visitada la Mauriana non la pòt desoblidar. Aflaquís subte los païsatges mai polits d'Itàlia o de França, los lacs risents, los costals vesiadets de las linhas molencas…"

L'avi de Bèu èra estat ric. Bastissiá de rotas dins las montanhas. E anava far ribòta puòi dins la capitala vertadièira d'aquel país, Turin. Ont avián senhorejat los antics Ducs de Savòia abans de conquistar la corona d'Itàlia. Ciutat eleganta e chanuda, ont la vida es gaujosa. Mas l'avi defuntèt jove. E sa veusa s'atrobèt soleta e desprovesida per noirir un filh e tres filhas. Li cauguèt a bèles paucs vendre las milhoras tèrras. Aqueles bèus prats d'alpatge, ont grelhan d'unas èrbas miraclosas qu'escarrabilhan lo bestiau.

Marrida pontannada. Mancavan de tot. Caliá emprontar lo sucre als vesins. Las filhetas adralhavan sas vacas per los sendièrs esquius fins als bèus pradasses d'estiu ailamont luònh sus los penjals. E lai demoravan soletas a gardar. E a mólzer lo bestiau per ne far lo formatge que lor serviriá de mangisca au còr de l'ivèrn.

La montanha èra grandarassa e emplida de paur. Los pendisses a la fin de l'ivèrn se reguejavan de mortalas avalancadas qu'enrebalavan arbres, ròcs, ostaus e gents. Se'n sabiá los camins sempre meteisses. Combas enfloridas e esquivas, estranhament pasiblas. E que trasián l'ivèrn la blanca mòrt qu'arriba a galaup dins un doç bruch de fregadís que s'ufla a bèles paucs coma la ronflada dels vents.

E i aviá las fòrças enveirentas, que poblavan aquel grand silenci clarinèl. Se parlava a la chut chut de las monedièiras que trevavan las baumas dins los grands embauces. Una mena de fadas terriblas que caliá pas rescontrar. Amai, dins una cauna, per endessús dau camin ont passavan amb lo bestiau, e que badava coma un uòlh mòrt, demorava lo diables. Es çò que disiá a las manidas Victòr dò Peshòt. Un oncle pro devociós qu'aviá perdut sos tres enfans a la naissença. E fasiá de factor, lo matin, èra sa prumièira jornada. E puòi facturava sos òrts e sos campets, èra sa segonda jornada. E acabava la serada a la glèisa, cada jorn, perdut dins sa pregària, ja en riba dau cèl. Fins au jorn ont l'idèa li venguèt qu'èra per se morir. S'alonguèt sus son lièch en vestit dau dimenge, entre de candèlas. Coma per una velhada mortuària. Mas la dalhaira lo volguèt pas per aquela escasença. E demorèt encara quauques annadas d'aquesta man dau miralh.

Aquel Victòr, amb d'autres, se carrava de contar las estranhas istòrias de terror de la montanha. Bèu, tota manideta, l'aviá ausit.

La simpla frejor de la nèu

Los prumièrs rais dau jorn traucant la nèbla au fons de la vau ne fan un incresable nivolàs d'aur, e las nautas siloetas de las montanhas s'enairan au mitan de son escandilhada, mièg translucidas, coma irrealas dins l'ufana de sa blancor ennevada. Montam en Savòia, au fons de la comba de la Mauriena, per las obséquias de la tanta Carmen. Bòn matin sèm partits de Valença ont aviam fach pausa per la nuòch. Ara lo jorn se lèva sus las Aups. Un jorn de Decembre tot bleuge de nèu.

Carmen èra la tanta de Bèu. Èran tres sòrres e un fraire, dins la Savòia de las annadas trenta. E lo paire lor èra mòrt dau temps qu'èran tot joinets. Avián conegut dins la freg e la lutz dels ivèrns montanhòls la mordidura de la talent. Lor aviá caugut trimar tant e mai. E puòi i aviá agut la guèrra. Ma bèla maire Danisa se carrava d'o contar. Los mongòls enrotlats per la Wermacht que clavelavan vius los manits sus las pòrtas. E puòi los alemands fortificats tot l'ivèrn de 1945 sus las cimas aupencas, mentre son armada èra pertot alhors en desbaruta, estranh sèti dins lo silenci esbleugissent de las immensitats nevosas. Abans d'assauts sanguinoses e despietadoses. Danisa aviá esposat un bèu luoctenent d'artilhariá de l'armada de liberacion e èra estada viure au Marròc. Carmen amb l'autra sòrre Ròsa e lo frairet Fred èran demorats au país. Ont plan plan las causas cambièron. La vida venguèt mens dura mas los vilatges se vojavan. E ara Carmen, l'ultima susviventa o quasi d'aquela epopèa druda e tragica, èra tombada de morre bordon dins sa cosina. Coma un relòtge que subran s'arrèsta. Avián joncha Bèu au telefòn. I caliá montar. D'un cèrt biais la tanta èra tanben un rebat de sa maire defuntada i a ja dètz ans. Un perlongament d'ela dins lo mond dels vius.

Carmen, nos ditz sa filha tota estrementida de plorum, parlava de mai en mai dels sieus los darrièrs jorns. Perqué los fasètz pas venir a mon ostau. Los fariam dinnar. Se devon languir amont. Mas ton fraire es mòrt, disián sas filhas. - E mas sòrres? E tas sòrres tanben. - Alara serián totes mòrts? E pas que ieu que demorèsse viva? Mas es pas possible...

E la darrièira setmana quicòm mai. Vesiá sa maire, nauta e linja dins sa longa rauba negra de l'ancian temps. Qu'èra defuntada en 1945. Se teniá aquí silenta au canton de la cosina. La vesètz pas? disiá. Nani, los autres la vesián pas. Carmen s'estonava de la veire tan polida, tan sorisenta, coma abans la guèrra... E puòi i aguèt son fraire e sas sòrres. La venián cercar. Èran aquí dins l'ostau. Ne concebiá una estranha patz tota enlusida d'esmeravilhament.

Ara la vesèm jaguda sus son lièch tota grisa. Es pas pus ela, me ditz Bèu. Un còs mòrt es pas pus la persona qu'avèm coneguda. I a una semblança fosca, amb aquò pas mai. Sas filhas li alisan la cara. La pèl grisa es encara tota sopla. Coma s'èra simplament aconsomida. Lo pus pichon de sos felens a dessenhat un païsatge de montanha tot mirgalhat de flors acoloridas, amb un claus ont pàisson tres vacas. Aquel dessenh partirà amb ela dins lo cròs.

An mes lo caufatge dins la glèisa mas demòra glaçada. Totas las dauraduras dau barròc savoiard. Los retables pintrats de sants e de scènas biblicas, la pòst de glòria per d'aut lo còr. Tot aquò escandilha. A bèles paucs la glèisa se comola. I ven de mond de tota la vau. D'ancians dau país.

Fernisse una idèa. As freg? me demanda Bèu. Nani ai pas freg. Es pas la freg dau defòra que m'estrementís. Es quicòm mai, es un grand revolum de glaç que me fissona tot lo cadavre e tot l'èime. Pense au portal sorne que tornarai passar coma cadun de nosautres. Coma Carmen uòi. Lo curat nos explica cossí nòstra existéncia terrenala es pas que lo borron d'una autra existéncia mai treslusenta, ont nòstra vocacion es la benurança sens tèrme. Sufís qu'o volguèssem e qu'o rebufèssem pas. Mas ieu ai la sentida dolorosa, sanglaçanta, de la proximitat dau terrible lindau. Que m'avenguèt dos còps de i pausar lo pè e de capitar de tornar en arrièr. Pòde pas me desfar d'una repulsion absoluda per aquel lindau. Aquel lindau, l'asire. Tota ma carn lo rebufa, ferotjament.

Son estranhas pasmens aquelas visions que pro de gents an sovent a las oras ont passa grèvament sus sas alas de torrada la despietadosa dalhaira. Mon bèu paire, la nuòch qu'anava morir sa femna, raivèt de colègas defuntats que lo venián visitar. Venèm cercar ta femna, li disián. Aquò lo desrevelhèt. O contèt a sa femna que trobèt aquel sòmi nèci e li demandèt de la laissar dormir. Tres oras puòi ela se levava, fasiá quauques passes, e morissiá subitament. E dins las setmanas que seguiguèron el la veguèt regularament, lo temps d'un esliuç, dins la sala de manjar. Totescàs entrevista i èra pas. Relevant d'un còp ont demorèt mai d'una minuta. Aguèt lo temps de l'estrénher. Translucida e pasmens èra ela. Èra pas que lutz e benurança e li sorisiá. E li disiá en inaudiblas paraulas que siaguèsse fòrt e qu’anèsse avanç. El n'èra tot trevirat. Nos o contava. De qué deviá pensar d'aquelas visions? Sabiam pas de qué li respondre...

Ai pas personalament d'experiéncias semblantas, mas me rapèle mai d'un còp d'aver somiat d'amics o de parents defuntats e s'enairava d'eles una tala serenitat que me desrevenhave tot comolat d'una estranha e incomprenabla benurança. Un sol còp ne veguère un de malurós, rosegat de malaisança, e ne siaguère macat que ben talament. Aqueles sòmis, censadament, son pas mai que de sòmis. Nos ajudan, nautres los vius, a contunhar lo camin. Mas d'ont venon, dels fonzals incèrts de nòstre èime, o d'endacòm mai, quau o poiriá dire?

Tot aquò virava vertiginosament dins ma cabeça e me comolava de freg dins la gleiseta glaçada ont una doça e linda ceremoniá se perlongava. Mas ieu ère tragut alhors, sus lo ribatge ultim, au bòrd dau pus vertigiós dels desbalencs, un luòc conegut,  mai freg que la pus nauta montanha au còr de l’ivèrn, mai freg que tot, la freg absoluda - e esbadalhat de contunh coma una plaga pas jamai garida dins ma memòria.

Lo cementèri tot emplit de nèu canda dins la lusor rosenca dau vèspre. Alentorn, las montanhas dins lo trionf de son escandilhada miraclosa. Mai sublimas que crudèlas. E pasmens son lo reiaume de la freg e de la mòrt. E aqueles tombèus, los noms d'aicí; de Vignoud, de Fressard, de Couvert, de Mestrallet. Aconsomits per sempre jot la tafa de la nèu. Traguèrem de ròsas dins lo cròs badièr, sus l'ataüc vernissat. Tota la montanha èra un immens silenci ont s'esbeviá tota pensada, tota sentida. Ni dolor ni tristum ni gaug ni crenhença. Pas qu'aquela blancor.

La mòrt bleuja

La verticalitat de la lutz sus d'asuòlhs de cimas majestosas a ne cridar d'espavent. Aquí la vida es leugièira, coma de bren. Quant de trespasses subtes d'òmes joves qu'avèm costejats raiants de fòrça segura e imbrandabla e que las sèrras ennevadas se son chapats. En un virat d'uòlh.

Lo Lac de l'Estèla es un gorg sens fons de negror dins l'esbarlugament dels gravasses a d'oras de marcha de tot. Aquí se moriguèron i a mai de vint ans, se sap pas tròp cossí, dos jovents dau vilatge, mai o  mens cosins de Bèu. D'abòrd qu'aicí cosins o son totes. Lo luòc demòra dins la solemnitat de sa solitud montanhòla tot tremolant d'aquel remembre d'infinida tristor.

Ongan sèm arribats au vilatge que tot bèu just s'anava enterrar una vesina. Lo cementèri regolant de lutz, asornat d'estranhs motius negroses entrevescats portant de noms d'avis oblidats qu'an tengut dins la torrada e lo conglaç, e un long seguit entristesit per saludar la familha. Cara a la majestat d'esbarlugament de las sèrras montanhòlas jot lo grand sorelh.

La ràdio e los jornals nos còntan l'auvari d'una còla de joves montats gaujosament sus la cima dau Mont Blanc dins lo marrit temps, maudespièch de las previsions meteò. E una tempèsta de nèu los aviá clavats sus un cresten ont s'èran a bèles paucs perits de freg. Sois telefonets transmetèron son agoniá dins la vau. Contavan la freg, la paur. E puòi perdián l'èime. Pareis que quora lo cervèl se càmbia en glaç, s'ufla dins la tèsta, destintarrant tota la consciéncia. Las darrièiras minutas que parlèron au mond de la vau, son dire èra pas que baujum. E puòi i aguèt pas pus que lo silenci e quand s'amaisèt la tempèsta se retrobèt sos cadavres gelats. Lo mond entièr los aviá entenduts morir, luònh amont sus la crèsta ont digús los podiá pas anar quèrre. 

E tres jorns puòi quicòm mai. Aquò's lo marit d'una cosina, guida de montanha, que s'es perit en corsa, sus una cima. Cresèm comprene qu'a longtemps agonizat entre ròc e glaça, encara parlava dins l'elicoptèr, e pervengut a l'espital aviá ja passat lo lindau dau grand silenci. Es benlèu lo cinquen montanhòl d'elèit de la parentèla de Bèu que las arpas de glaç e de ròc de la montanha s'agantan subran dins la plenor de sa jove fòrça gaujosa. Remire sens dire res la majestat dels grands embauces, dels pendisses vertiginoses. I legisse subran l'esglai. Vision mortalament esbarluganta, a de bòn.

*

Ne sauprem lèu mai. Es la montanha, se ditz, que càmbia. La nèu es pas pus la meteissa. Los nevièrs ont tot lo mond passava s'entraucan de trapèlas que subran s'esbadalhan e vos engolisson. Un accident que sembla pas de bòn per un professional d'aquela estampadura. Sèm montats veire au vilatge vesin la jove veusa, la cosina de Bèu. Que siaguèt i a un quart de sègle la pus polida filha de tota la valada e s'esposèt aquel ardit campejaire de cimas, que las montanhas aquò èra sa vida, tota sa vida. O li aviá dich: "Leva me tot çò que vòls, mas me lèves pas la montanha". E se passèt antau. Glaudi partissiá dins d'escorregudas sempre mai luòntas e lòngas, dins lo Taurús, lo Spitzberg, las Andas, l'Atlàs, l'Imalaià, qué sabe ieu. Trepava tota la planeta, las nèus mai blanquinosas, los embauces mai escalugants. Me maine en parlant amb los sieus qu'aquel òme simple e coral amb quau aguère plaser de discutir tres o quatre còps dins ma vida èra estat un dels reviudaires d'un mestièr que se perdiá, en ne faguent una aventura a l'auçada de la planeta. Se trachava pas pus dau montanhòl clavat dins son vilatge e que sabiá los dralhòls dels sèrres de son endrech. Los guidas de sa mena campejavan los terraires sauvèrts de la tèrra dins son entièr.

Se laguiava de passar los seissanta ans. Èra dins lo plen de sa fòrça e de son saupre. Mas èra pervengut a l'atge que los sieus s'èran perits. Son papeta, son paire… Aquò lo tafurava. E es çò qu'avenguèt sus un nevièr Soïs. La montanha debriguèt subran una boca escura de glaç e de ròca e se l'engoliguèt. E sa veusa s'espantava dels signes estranhs qu'avián acompanhat aquela mòrt. Son òme defuntat, ço disiá, li mandava de guinhadas de pro bòn reconóisser au travèrs dels rebats dau sorelh dins las sèrras, de la dança dau fuòc de las candèlas ras de son còs estaloirat. Fins als avions de la Patrolha de França qu'avián calculat de los anar veire totes dos ensèms, e que lo vèspre dau trespàs èran venguts volar drech sus son ostau, i dessenhant dins las nivoladas un immens còr flechat qu'emplissiá lo cèl. N'es sempre antau dins aquesta familha. Sentisson las armetas que los venon visitar. Aquò manca pas jamai quora quauqu'un morís.

**

E l'endeman escalèrem fins als nauts prats en riba de la seuva montanhòla, aquí ont l'agach se vai pèrdre en plen cèl detràs los ròcs negroses de las cimas. Jornada asondada de lutz. Avián montat aquí son ataüc a ras d'un oratòri serranèl dedicat a Nòstra Dòna. Tot cobèrt de garlandas de flors. Mandadas per de societats de guidas e d'afeccionats de las montanhas. E tanben per dòna Bachelòt, ministra de la joinesa e dels espòrts.

Lo mond a bèles paucs arribavan dins la sorelhada enlucernanta dels acrins. Fòrça en unifòrmes de guidas montanhòls. Los dau Cervin, de Chamonix, dels Pirenèus. Amb tanben de caras d'indians de las nautas cimas Andinas. Los senhors dels luònhs acrins de lutz e de vent e de nèu e de dura ròca. Caras grèvas d'emocion. Car s'endeven que Glaudi èra un pauc vengut son paire a eles totes, dempuòi qu'èra estat elegit per president de l'Union Internacionala dels guidas montanhòls.

Una pichona aureta venguda de las cimas fasiá tremolar los fièrs drapèus endaurats dels Senhors de las Nautas Sèrras. Una leugièira musica doça e trista per traire son infinit fremin d'esmoguda au mièg d'aquela lònga espèra silenta. Embelinanta immobilitat. Los dau caratge usclat de sorelh demoravan muts, perduts au fons de sos pensièrs. La montanha es la grand lutz enchusclanta e la proximitat de la mòrt. Que ven coma l'ulhauç. O an totes viscut. E es aiçò que los recampa uòi dins aquel embelinant silenci.

E puòi se parlèt. Aviam dins las mans un papieiron ont sos filhs e sa femna avián picat de frasas que retipavan son èime. A costar d'una fotò ont sorisiá sus fons de cimas escalabrosas.

"Se sapièssem qu'aqueste vèspre vendriam cècs, trairiam un agach plen de languiment, un ultim agach vertadièr a cada brot d'erbilha, a cada mochon de nívols, a cada gran de polsa, a cada arc de seda, a cada degot de plòja, - a tot" (Pema Chödrön).

E tanben:

"Desliurat de la regdor dels concèptes lo mond ven transparent e d'illumina, coma esclairat ded l'endedins. Quora comprenèm aiçò, l'interdependéncia de tot çò que viu ven una evidéncia. Vesèm que res es pas calhat ni dessompartit dau demai. E que sèm en osmòsi intima amb la qítia substància de la vida. D'aquela sentida d'un ligam gisclan l'amor e la compassion" (Sharon Salzberg).

E los senhors de las pus nautas sèrras, la votz bercada d'emocion, parlèron. En causiguent sos mots. Disián cossí dins los nevièrs esbarlugants en riba dau cèl l'avián agut rescontrat, avián escambiat amb el de frasas simplas e esterlucantas per parlar dels camins e dels gravasses. E òc, la montanha cambiava a bèles paucs. Las nèus se fondián. Los nevièrs s'esbadalhavan de subtas fendasclas coma aquela que subran se l'èra engolit dins sa garganta de glaç.

Se desplegavan au fiu de tot aquelas dichas los capítols d'una vida de ventura sens tèrme als quatre caires de la planeta, la d'un òme liure coma los aucèls de las cimas e tanben coral e atentiu als sieus e a sos semblables. E mon arma dins ieu se retorcissiá dins la treboladissa de soscar quant d'orizonts esterlucants aviá pogut remirar aquel òme que nos quitava subran a seissanta-tres ans, e me disiái que ieu, empantenat dins la fugida dels jorns sempre parièrs, èra ja tròp tard per que los anèsse veire, e que ma destinada èra ja complida, sagelada. La ventura als luònhs asuòlhs de la planeta jamai la viuriái pas. Aquela pòrtas m'èran sageladas. L'estraordinària plenor d'aquela existéncia que se clavava en plena mntanha per aquela ceremoniá terriblament pertocanta me plonjava dins un abisme sens fons de languiment. La musica, entre las dichas copadas de silencis d'esmoguda, nos acaminava cap a d'autres orizonts de tristor e de sòmi. Viviam l'intensitat d'una tragedia antica, entre recitatius, còrs e silenci fons alisat per las auretas montanhòlas.

E los caratges rabinats de sorelh dels senhors dels terraires enebits ont tot es pas qu'esbarlugament e silenci. Totes perduts dins sa soscadissa, que s'endevinhava tota emplida de vastituds serranèlas de ròc e de glaç. E los visatges sorisents dels ancians amics defuntats en montanha, que se'n tornava dire los noms amb una religiosa afeccion.

Caras grèvas d'emocion, sus fons de sèrras blavejantas formant tot un dentelum sauvatge de cimas agudas. Escotavan los testimònis d'amistat, los omenatges. Sa veusa parlèt d'una ultima escorreguda cap a un país desconegut cap e tot. Ont el saupriá campejar. E ieu, disiá, t'i anirai rejónher. Mas pas encara. T'aime.

- Li caliá una ceremoniá d'aquela mena, me venguèt son filh a quau disiái cossí m'aviá pertocat. Èra el. Lo podiam pas embarrar entre quatre murs d'una glèisa. Aquò se farà puòi. Las ceremonias degudas, messas, novenas. Maire Grand se'n maina. Solid. Mas son agre èra las cimas. E es aquí que li avèm dich au reveire.

Lops

L'afar d'ongan es los lops. Se parla quasiment pas pus que d'aquò aicí. Sortisson d'un passat de terrors oblidadas que se cresiá esvalit per sempre mai, e tornarmai dempuòi quauques annadas n'i a dins las sèrras. Tot pròche. Se'n vei las penadas.

D'ont venon? Los d'aquesta comba o sabon. S'es vist de camionetas, de nuòch, venir ne bandir. E los tropèls de mai en mai se fan manjar. Ongan se parla de centenats de fedas escanadas. Perdudas. Los lops son nombroses, menan sa caça a bèles escaches.

Ai vist afichat a Terminhon en cò de la formatgièira un arrestat dels sièis còsols dels vilatges dau fons de la vau. Estent tengut compte que la securitat dels bens e de las personas es pas pus assegurada, prenián la responsabilitat d'autorizar los caçaires a acopanhar los tropèls dins las pradas montanhòlas. Mas, se ditz, la prefectura a fach anular aitanlèu aquel arrestat. E los lops, aparats per l'Estat, van per òrta. Se sarran dels ostaus. Quant n'i a ara? Mai de dos cents, pareis.

E s'aficha de documents istorics per afortir cossí, a bèles desenats, de femnas e d'enfants siaguèron manjats per los lops dins aqueles paratges. Ni que lo crèire oficial e intangible siá qu'aquò's messòrga e que lo lop jamai fai pas de mau als umans.

Per l'ora los poders publics impausan que se meta sus cada tropèl de chins dels Pirenèus, de pastors, qu'aicí i dison pató. Que son michantasses, quand vos veson un passejaire l'agairan e lo mordisson. E, çò dison los pastres, aparan pas res. D'abòrd res apara pas contra lo lop.

Sèm montats a cima de la grand sèlva sus lo pendís de la Dent Parrachée aquí que se ditz : lo Plan de las Brunas. Jot los grands arbres la lutz aclara per plaças de nautas pradas d'èrba druda e de feuse. Me soi acipat a una vision estranha e un pauc trebolanta. Tota una garra de grand cèrvi menimosament rosegada amb de marcas de caissaladas ferotjas que i reguejavan l'òssa. Quau s'es fach aquel revòbis ferotge? M'imagine un escach de lops, los uòlhs esbrilhaudants, las lòngas dents blancas, s'estirant aqueles morsèls de carn encara cauda.

De mangilha aquí dins los sèrres n'an a jaba. Aladonc se desvelopan. N'i aurà de mai en mai. E quora auràn pas pus  res per manjar amont, qué faràn? Davalaràn dins los vilatges a bèles escaches jaupadisses?

- Nani, ço dison los discorses oficiaus. Un lop, aquò ataca pas, aquò fai pas jamai de mau.

Aitanben aquela vision me vira dins lo cap. Son tornats, e son nombroses, amont dins la sèlva.

Sang dins la nèu

Sèm tornats ailamont dins la nèbla de Novembre. Tot èra sorne e crumós amb la nèu que revolumava a finas moscas. Una patz tan fonsa, tan linda, que ne veniá amassolanta. Los vilatjons desèrts, ostaus barrats sus sa grisor malanconiosa. Amb d'aquí d'alai un chin que jaupa, escarrabilhat per la frescor.

Lo vesin d'en fàcia èra defuntat au començament de la setmana. Que l'estiu l'aviam costejat plen de vida. Se voliá presentar per cònsol. Aquò fasiá tota l'actualitat dau vilatge. Se'n parlava longament au cafè. E puòi la dalha èra passada, e aviá trencat tot aqueles projèctes per sempre mai. Son ostau èra claus, sornarut.

Aqueste d'aquí, l'an pas enterrat a la glèisa mas li an fach una ceremoniá a la Comuna. Vist qu'a la glèisa jamai i anava pas e s'afichava maucresent.

-Nautres, me ditz Bèu, sèm pasmens acostumats a pensar, davant la mòrt, que se dobrís sus quicòm mai, que nòstres defuntats son encara aquí e que los tornarem veire. Au mens nos arrapam a aquò. Mentre que se te dises que i a pas pus res de tot, pas res de res…

- Pas res, es vertadièirament pas grand causa. Tant de causas aiçaval, e subran ne demorariá res.

Lo vesin es pas lo sol que se siágue enanat dins la grisor d'aquel  Novembre montanhòl. Per la comba comola de nablalha e de crums sèm montats a pè fins a Terminhon. Lo vilatge vesin. I demandam s'an de nòvas de las cosinas de Bèu. Las tres sòrres demoradas au país e qu'an tant agut de malastres que se'n pèrd lo compte. E tant de mòrts dins sos ostaus d'aquesta passa. Tragudas pus fons que lo fons escur de la gorga dau malur. De qué i a detràs la desesperança? Patir mai que non pas una bèstia. S'aquò saique se pòt. E pasmens aquò se perlonga. Sens cap de tèrme. Ongan es un amic dau jove filh de C** defuntat l'ivèrn passat que ven de se penjar dins son ostau. Que la jove l'amenaçava de lo quitar. Èra d'un naturau puslèu trist. Trenta dos ans. E ara s'es tragut de l'autra man d'aquel escalugant lindau que ieu ara tant ne sabe lo fremin desparaulable.

E a boca de nuòch anam crompar quauques formatges a Jòrdi, qu'a de fedas e de cabras. Pro sauvatge dau temps qu'èra jove, mas que s'amansís emai s'aborgalís en venguent mai vièlh. E parlam de tot e de pas res.

E d'un subjècte subran, los escorjadors. N'es estat visitar un de grandaràs, lo mai grand de França, ditz. N'a encara lo fremin. Luòcs de baujum ont a bèl èime giscla e giscla e giscla encara lo sang roginèl.

E nos fai veire aquel espectacle miraclós: sos anhelons totescàs nascuts. N'i a cinc o sièis. Que ja trotinejan, maubiaissuts, sus sas longas pautas, amb la vedilha ombilicala que lor pendola au ventre. Tot tremolants, polidets. E dins vint jorns, quora seràn estats ben engraissats de bon lach, acabaràn sa vida a l'escorjador. Dins una gisclada de sang cremesin. Car, pareis, los sagnan totes, ara. Aqueles anhelons son nascuts au fons de l'auton e jamai veiràn pas la prima, ni l'estiu. Sasons ont tota la montanha es en drilhança. L'orizont de sa vida menudeta se resclaus dins la pesuga escuresina de Novembre.

Aquel espectacle. Dins l'odor espessa de l'estable. La fòrça escaluganta de la vida dins tot son giscle, vesedoira dins l'anar trantalhejant d'aqueles animaudets tan linges e tan vesiadets. Dins sos vistons que cabisson tota la lutz de l'endevenidor. Mentre los espèra vint jorns puòi, indefugible, lo talh dau trencador.

**

Dimenge onze de Novembre. Una rispa glaçada trauca los nivolasses grises e es la lutz, la lutz encantadissa de las sèrras  montanhòlas ja mirgalhadas de nèu.

La glèisa de Bramans es un doç escrinh de dauraduras e de patz. Lo sorire estadís dels sants de gip nos trai son messatge de seguresa amistosa.

E lo capelan, un novèl vengut de passatge aquí, comenta l'evangèli de la veusa dels sèt nòvis. Nos fai comprene que lo rag de la vida qu'avena dau quite còr de Dieu trompassa e contorna e enaiga totas las fòrças de mòrt. Irresistiblament. E lo novèl nascut quand crida, tragut a dolor fòra de la benurança ideala dau ventre mairal, crida: "morisse", e nais a la vida. E parièr nautres quand nos perissèm a cima d'aquesta escorreguda destimborlada au país de las incertesas. Lo saut esglariant dins l'escur.

E los umans s'apàrian per aiçò: far superar la vida sus la mòrt. Sens aquò la vida seriá simplament s'afanar a pas morir. E ieu me ven lo pensar coma un esliuç, que tot acoblament uman, siaguèsse lo pus escarrabolhós, trai de vida. O ne pòt traire, basta se visquèsse coma un escambi e non un agairatge. Me rapèle las mans de las infirmièiras quand ère en riba de la mòrt. Se pausavan sus ieu tebesas e i demoravan un brivet. E tota la vida tornava rajar dins mon cadavre matrassat. E las sexualitats esquerrièiras, s'aquò s'endeven, pòrtan pas benlèu lo grelh de l'espelison d'una novèla vida, mas l'escambi enamorat de doças benuranças, per tant bajòcas que poguèsson semblar a aquel que lor es estrangièr, es tanben un dels dosilhs miracloses ont rajòla la vida. Superant las pesugas restancas de la mòrt. Çò que sembla l'amor, disiá Bodon que saique ne sabiá un fais aquí dessús, es encara l'amor.

Ai ensajat a la fin de la ceremoniá tot soscant a aiçò de fotografiar un retable esbarlugant de dauraduras. I a pas una vida e una autra vida e una vida benlèu après la vida. I a la vida, immens rag, quita volontat bateganta de Dieu, que raja jot mil formas, de contunh dins la borrola d'aiçaval, e contorna los pus òrres entravadisses, e nos enrebala, e rebombís en nos per regisclar sus los autres, qu'eles tanben nos ne redònan lo giscle.

Au defòra lo vent glaçat espelofissiá las caras, e sus un asuòlh de cimas reguèrgas e escuras encapeladas de crums èrem un cinquantenat a rendre omenatge als mòrts de las guèrras. Als bèus jovenòmes garruts d'aquestas montanhas que s'èran estats perir dins un òrre revolum de fanga, de fèrre e de fuòc. Coma los bèus anhelons de ièr, los que jamai saupràn pas la delícia dels jorns de prima dins los prats.  Se diguèt los noms de tot'aqueles joves e lo vent los emportava dins son ronfle. E los manits de l'escòla venguèron amb la mèstra cantar, enropats de vestits d'ivèrn, lo cant dels Partidaris. Paraulas de sang e de fuòc. Perqué tant de ràbia e tant de mòrt, sens escapa?

***

Dins lo tantòst montèrem long dau pendís dins la nauta sèlva ont los meuves trigossats per l'aura desvelhavan una estranha cançon de ruscas que se fregan. Aquò m'inspirava de vèrses tot en caminant:

Lo dire dels meuves sus la sèrra

Quora l'aurassa n'entrevesca los cims

Abraçada ferotja que se perlonga

Coma lo mai abramat dels potons

Bèu solòmi de rusca afestolida

Majestat reguèrga e fregadissa

Sus la nèu se vesiá la marca dau còs de la cèrvia qu'avián tuada los dau vilatge i a un parelh de jorns, e que l'avián tirassada d'aquí amont fins als ostaus de la valada. Tacas rojas esbrilhaudantas marcant encara la drudor magnifica de tota aquela vida que s'èra escapada a gròs borbolh fumant dins la freg dels serrasses.

Espière un brieu dins l'escandilhada de la nèu aquela taca roja que dessenhava una figura desconeguda. Pensave a un poèma de Max Roqueta: sus la nèu, una flor de sang…. Jot la luna dançan los lops.

Prumièr de Mai. Aquel dòu crudèl m’a ablasigat. Ma carn coma trencada au cotèl. Una sentida fisica. M’a levat lo dormir. Avèm pres una setmana de campòs. Avèm pojat cap a las montanhas dins l’escandilhada de la prima, dins la mirgalhadura d’aquelas colors tròp crusas subran giscladas au mitan dau glaç e de la nèu.

Amont èra l’enfloriment miraclós dins lo bas de la comba, e a cima dels sèrres pas qu’esbarluganta blancor.

Es la sason ont las bèstias de la seuva davalan ras dels ostaus a nuòch falit, per patusclar de rescondons dins los pradaus. Cèrvis, cabròls, chamoç. Joan-Francés que viu a Sollières tot l’an es l’òme de la seuva. La seuva es sa vida. Ne sap lo mendre recanton d’aquí fins a las nautas cimas ennevadas qu’escandilhan luònh amont dins lo sorelh. La seuva, i trabalha l’estiu, per i entreténer los camins. L’auton, i caça. Tot l’an, l’espia, la sentís bategar. Sap ont son las bèstias, quant n’i a, quasiment las conois caduna a son biais. Tal cèrvi, tal chamoç, sus aquel acrin…

A contat a Bèu que d’aquesta mesada as vai espiar a boca de nuòch. Nos menèt amb el per las veire. Long de pichons carrairons sieunes esconduts sus lo pendís. Pus naut que los prats en penda. Nos anonciava las bèstias que deviam rescontrar a tal endrech. Cabròu, cèrvia, chamoç. Passava sos ivèrns e sos printemps a los espiar dins sas gimèlas. Intensa e trebolanta frairetat amb un jòc de mòrt a cima.

De luònh nos mostrèt un cabròu. E puòi nos anoncièt una cèrvia amb son cabridet. Aitanben èran tan luònhs que non vesiam qu’un pichon ponch escur dins l’espandida que s’afosquissiá a bèles paucs. Exaltacion apassionada de s’immergir antau dins la vida secrèta d’aquela immensitat serranèla. Èra son existéncia cap e tot.

Aquel vèspre aviam pas vist res. Solament dins l’embriaganta frescor dau vèspre montanhòl. E sentir l’esmoguda d’aquela vida tan ferotjament resconduda e pasmens immensa coma la montanha.

L’endeman sèm montats sus lo pendís, longament, fins au limit de la nèu. L’èrba de nòu desennevada èra passida. Pas gaire manjadissa per lo bestiau. Dins una setmana de temps reviudariá, druda, verda. Se compreniá subran, de l’espiar, perqué au dire dels montanhòus èra la passada ont las grandas bèstias que vivon tot l’an dins l’espés de la granda seuva  devián venir manjar au fons de la vau, dins los prats ja verdejants, lo país perilhós dels òmes. Fòra de son agre.

E sèm davalats per lo pichon caminet que conoissiam sus las ribas escalabrosas de la combassa. Impressionants embauces de ròca tota esfondrosa. E subran aiçò. Dos chamoç, los desvistam enlai sus l’autra riba, au mitan de l’immens tombant de ròca quasi verticau ont ges d’uman, siaguèsse un grand alpinista, non s’anariá asartar. Res que tenga. Tot en equilibri incèrt. E eles i trotejavan sens cap d’esfòrç, coma d’aranhas sus una paret. Amb, o ressentissiái, una mena de gaug sautarèla, linda. Èsser dins lo void au mitan dau cèl. Totescàs tocant aquela paret vertiginosa de centenats de metres d’auçada. Avançavan en trotejant, leugièrs, se reviravan per s’agachar. E espiar dins nòstra direccion. Es lo biais aquò dels chamoç : avança e puòi au cap d’un centenat de metres s’aplanta e se revira per espiar. Lo caçaire sap aquò. Es coma aquò que l’aganta.

Dos chamoç per los cingles mai vertiginoses que se pòsca imaginar. Menant pas que per autres lo pus aerian dels balètis. Anant, venent, se traguent d’agaches interrogatius. Tan longament los avèm espiats anar e venir. Balèti dau vertolhon dels precipicis. S’esperavan e se fasián signe e se reviravan per nos agachar. E au cap de longas minutas se siaguèron perduts darrièr de replecs de la combassa e los veguèrem pas pus. Çò sol que nos demorava èra l’embelinament.

Diavolezza

L'Ova da Bernina, lo riu verdau qu'escumeja estranhament luminos au fons de sa fendascla prigonda e negra coma un calavenc. Lo pont de la rota vanelosament l'encamba e fai dintrar dins Pontresina. Puntraschigna puslèu dins la parladura de l'endrech. Vilota de nauta Engadina, soi a l’autre cap de las Aups Soïssas, pus luonh que Ber, Zurich e Chur. Dotze oras de tren, nou cent cinquanta quilomètres. Dins las sèrras, a una auçada de 1805m.

Engadina que descobrisse per lo prumièr còp e ont mon paire e ma maire aguèron costuma de venir cada estiu, mai de dètz ans a de reng. I trobavan un encantament de non jamai finir. Lo comprene d’ausida. Engadina es d'en primièr lo tindar esclet e miraclos de la lutz montanhola que vos enfusa un esmeravilhament clarinèl dins tota la sentida.

Los cloquièrs son ja dins lo biais d’aqueles d'Euròpa Centrala amb son cimèl que se relargís coma un bulb de flor e puòi l'aguda poncha d'aur que poja naut dins lo cèl.

Aici me maine, i aviai pas soscat abans de venir, que se parla una lenga bessona de la mieuna, ont se reconoisson quasi los meteisses mots, lo Romantsh. Aparat gelosament per la Confederacion Elvetica que lo considèra coma un preciós monument sieune. Autre pais autras mòrs, direm. Ensage de n'agantar de morsèls dins los toponims.  Piz Nair, Las Trais Fluors, Chantarella, Champfer, Muottas de Puntraschigna, Piz d'Arlas, Piz Trovat, Fuorcla Muragl, Val Prüna...

De vèspre sèm montats a Muottas Muragl (2456m) dins los sèrres ennivolits e aplogits, sus una ardida via ferrada a cremalhièra que puja mai que regde. E sempre maugrat los nivolasses e la raissada aquela lutz e mai aquela musica.

E desvistère aquela blonda tota de fuòc, amb son peu de las lòngas flocadas onduladas. A de segur mai de seissanta ans e pasmens raia una sensualitat de pas crèire, una alemanda saique, amostelida e faròta, polit blodon de cuòr negrinèl. Se clina per traire sus las bocas d'un papeta risolièr e pançarut, son òme saique, una poton amorós tot regolant de gromanditge. Linja lambrusca vestida de negrenuòch, s'alucant una cigarreta en remirant los orizonts de sòmi. Lo vielhiment n’a pas demenit lo gaubi. Es son òme que sembla acarcavelit. Ela nani. Es ufanosa.  Quauques rugas sus la pèl i fan pas res. E me ven la pensada de saupre cossí viu aquel parelh. Que benlèu son coma d'unes que rescontrère recentament e que vivon una intensa relacion comola d'admiracion, e que pasmens es jòc de foet, d'injúria e d'umiliacion, de cadenas e de lòngas discussions intellectualas. Quau sap. Estranh univèrs qu'ai ribejat celadament. Qu’es pas lo mieu mas ont rèinan de segur de valors umanistas, qu’òm i esperariá pas ? E d’afecions espectaclosas.

**

Odors serranèlas tanben, dins lo matin. Odors de l'èrba dins son gisclar irresistible, embriagantas coma lo quite chuc de la vida. Las flors desplegant sas inausidas corolas. Ai passejat plan planet long de carrairons enflorits sus lo pendis dau Muottas Puntraschigna. Los jocs de lutz dins los grands arbres i èran un encantament. M'assetave per imaginar de poèmas. 

en espiant lo cristau de l'aigueta

e n'oblidar que la vida es crudèla.

Espie la blanca faciada dau temple evangelic que trai son cloquièr dins lo cèl. Sus la porta de fusta polidament escalprada pode legir: "Lod ed onur saia al segner". Que revire dins mon cap per "Laus e onor siaga al sénher"... Me trebola de sentir aquel lengatge tan pròche dau mieu, ont penetre puslèu aisidament.

La faciada superpausa tres grands teuladòtas triangularas que semblan saique un motiu trinitari. Un pauc freg. La verticalitat transcendenta de Dieu. E tanben de dessenhs de rais dardalhant. De menas de sorelhs. Bute la porta e dintre e una odor rica e voluptosa de boi de pin fresc m'aculís. Descobrisse un endedins de temple protestant, despolhat, amb una granda biblia au mitan de l’absidia. Sus los veiriaus Jèsus, Luther e Zwingli. Pas Calvin. Demorarai un brivet a assaborar l'ombrina tan pasibla e l'odor de crana fusta montanhòla.

Vese que glèisa aici se ditz "Baselgia" mas s'escriu prudentament a costat "Kirche". L'alemand es omnipresent. Aitanben me vau mainar de mai en mai que lo romansch es pas ges escondut, es pas evanescent coma l'occitan au nostre. Lo buralista a quau crompe un polit libron pontresinenc per enfants m'explica qu'aicí s'estúdia la lenga dau pais tre l'escòla primària, quitament abans l'alemand, e que bòta, las gents d'èstre multilingües aquò los ajuda puslèu per estudiar encara d'autras lengas. Lo librilhon qu'ai crompat conta las aventuras d'una marmòta: Argentin e sias amias, per Mariella Baracchi. Un libre escrich a Pontresina per una dòna de l'endrech e estampat aicí.

"L'inviern es sto lung e fraid. La naiv svanesch be plaunet...". Me sembla que legisse aquo coma se foguèsse d'oc... "L'ivèrn es estat long e fred. La nèu s’esvanesis ben plan planet...". Agante lo mot per marmota, es delicios, es "muntanella"... Quane esja lo mot de las vaus occitanas de Piemont, que nos ensenhèt Inès Cavalcanti ?

Passe davant una pichona font dau pesquièr de granit verdau amb escalprat "Bügl de la giuventuna". Ai puoi seguit las carrièiras qu'escalavan fins a una glèisa romana tota facha de pèiras blondas e brunas, au pè dels sèrres, dins la verdolença santarosa dels prats reforfant d'èrba novèla. Una vasta fresca sus la muralha mostra un cavalièr de lutz, saiqu'un personatge angelic, tancant sa lònga lança dins lo còu d'un dragàs. Lònga sèrp verda amb un morre caissalut e d'aletas de ratapenada. Una joina filha es de ginolhs, perduda dins la pregària, a ras dau mostre vencit. Sosque a la legenda d'aquelas immensas sèrps que reinavan antan sus los capricis despietadoses dels rius. E que los gigants pagans, e puòi los sants crestians, adomergiguèron o escanèron. Aquí n'ai una que deu aver sa legenda locala. M'apromete de m'assabentar melhor.

A l'entorn de la glèisa s'espandís per degrases sus lo penjant un cementèri tot linde e tot pasible alandat sus los asuèlhs de la montanha.  La montanha tant esbarluganta e tan despietadosa. Aquí dormisson jot sas lausas de granit los que tota sa vida se debanèt dins aqueles orizonts ufanoses.

Legisse en tornant davalar las carrieiretas dau vilatge d'autres mots de Romansh e m'es una gaug d'i descobrir  un lengatge familiar. Chesa solagl: la casa dau solelh. Chesa Scoula: la casa de l'escòla...

Espie las èrbas montanhòlas grelhar tan drud au bòrd de la rota, desplegant sas flors mauvas, porpalas, e rosencas. Aquela irresistibla butada de l'èrba serranèla a l'intrada de l'estiu, es la metafora tanben de çò qu'es una lenga dins son gisclar sauvatge e enchusclant.  

*

Samedan. M'arrestarai aqui una oreta per faire un torn. Dise adieussiatz a Irina que tòrna en Russia, e a tres australians escarrabilhats qu'an tanben un camin espectaclós de complir.

Samedan. Sortisse de la gara dins la benurança de la sorelhada. Una pancarta enflorida nos ditz la benvenguda, en doas lengas: Allegra - Willkommen. Soi montat lòng de las carrièiras emplidas d'una patz un pauc enchusclanta. La capitala de la nauta Engadina es aquel vilatge bastit sus un pendís agermit e per endessús  i a la forèst e puoi las pradas montanhòlas ont la nèu apareis encara a  grandas placas. Los ostaus son sovent asornats polidament de frescas dins un estil qu'es saique la marca d'aquí, e que mòstran d'animaus verais o mitologics.  Boquetins, lops, pèisses. De qué son tot aqueles retraches de sèrps fabulosas donant naissença a de rius? Ne desviste qu'espie longament sus lo davant faròt d'una demòra [...].

Blancas faciadas e a cima lo verd santarós dels pendisses e pus naut, en riba dau cèl, los rocasses grises crapeloses e la nèu qu'escandilha. Un lisc personatge de  bronze asorna una fònt: barbut, aubora un tresfèrre coma aquel dau dieu Neptun e dins la man ten un pèis que ven de pescar.

Lo cloquièr de la glèisa evangelica se quilha naut, encimerlat d'aur esbrilhaudant. Aubore lo cap per me laissar agantar per la sentida d'aquela simpla e  nòbla verticalitat. Sus la blanca faciada dau fronton encara una polida inscripcion romanscha: "A Dieu sulet gloria ed onur". S'aquò dòna pas d'aire a d'occitan escrich antau? 

Retorn dins l'esbarlugament ufanós dels prats, l'orguòlh  dels sèrres, la drilhança dels gaudres montanhòls carrejant tant d’escuma.

Dins la gara de Thusis es assetada en son etèrne una subrebèla viatjaira de bronze, eleganta au mièg de sas valisas, e son sorire ditz au còp lo trionf de la carn jove e la soscadissa trufarèla. Dau fons de son èsser d'aram sas pensadas li semondon aquel doç sorire atrasent e misteriós.

Retorn a la pagina de l'autor
Retorn a l'ensenhador de la literatura montpelhieirenca d'òc
Retorn a l'ensenhador de la literatura dau sègle XX-XXI
Retorn a l'ensenhador generau